Τι να σπουδάσει το παιδί μου;

Ποια επαγγέλματα θα αντέξουν στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης;

Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, η απάντηση σε αυτή την ερώτηση βασιζόταν κυρίως στις κλίσεις του παιδιού, στις επαγγελματικές προοπτικές μιας σχολής και στις απολαβές που μπορούσε να προσφέρει ένα επάγγελμα.

Σήμερα έχει προστεθεί ένας ακόμη παράγοντας, ίσως πλέον ο σημαντικότερος:

Θα υπάρχει αυτό το επάγγελμα σε 10 ή 20 χρόνια ή θα μπορεί να το κάνει η Τεχνητή Νοημοσύνη;

Η ερώτηση είναι απολύτως λογική. Η απάντηση όμως δεν είναι τόσο απλή όσο «αυτό το επάγγελμα θα εξαφανιστεί και εκείνο θα επιβιώσει».

Η μεγάλη αλλαγή που έρχεται δεν είναι ότι ξαφνικά εκατομμύρια επαγγέλματα θα πάψουν να υπάρχουν. Είναι ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα αρχίσει να αναλαμβάνει ένα συνεχώς μεγαλύτερο κομμάτι των εργασιών που σήμερα εκτελούν οι άνθρωποι.

Εκτιμάται ότι  περίπου ένας στους τέσσερις εργαζομένους παγκοσμίως βρίσκεται ήδη σε επάγγελμα με κάποιο βαθμό έκθεσης στη τεχνητή νοημοσύνη. Το σημαντικότερο όμως συμπέρασμά της είναι ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις, το πιθανότερο σενάριο δεν είναι η πλήρης εξαφάνιση μιας θέσης εργασίας αλλά ο βαθύς μετασχηματισμός της.

Το World Economic Forum εκτιμά ότι μέχρι το 2030 οι μεγάλες αλλαγές στην οικονομία και στην τεχνολογία μπορεί να δημιουργήσουν περίπου 170 εκατομμύρια νέες θέσεις εργασίας και να εκτοπίσουν περίπου 92 εκατομμύρια σημερινές. Δηλαδή δεν οδηγούμαστε απαραίτητα σε έναν κόσμο χωρίς δουλειές.

Οδηγούμαστε σε έναν κόσμο με διαφορετικές δουλειές και, κυρίως, με διαφορετικό τρόπο εργασίας.

Το πρώτο κύμα θα χτυπήσει το γραφείο, όχι απαραίτητα το συνεργείο

Εδώ βρίσκεται μία από τις μεγάλες ανατροπές.

Για δεκαετίες θεωρούσαμε ότι η τεχνολογία απειλεί πρώτα τα χειρωνακτικά επαγγέλματα και προστατεύει τους ανθρώπους που εργάζονται με το μυαλό τους.

Η Generative AI αλλάζει αυτή την εικόνα.

Ένα μεγάλο μέρος της εργασίας ενός λογιστή, ενός δικηγόρου, ενός μεταφραστή, ενός γραφίστα, ενός αναλυτή, ενός προγραμματιστή, ενός υπαλλήλου γραφείου ή ενός ανθρώπου του marketing και των media, πραγματοποιείται ήδη μπροστά σε έναν υπολογιστή.

Κείμενα, αριθμοί, εικόνες, δεδομένα, παρουσιάσεις, έρευνα, προγραμματισμός και επικοινωνία μπορούν πλέον να επεξεργαστούν από AI μέσα σε δευτερόλεπτα.

Γι’ αυτό και τα γραμματειακά επαγγέλματα παραμένουν τα περισσότερο εκτεθειμένα, ενώ η έκθεση αυξάνεται πλέον και σε επαγγελματικές ειδικότητες όπως οικονομικοί αναλυτές, προγραμματιστές εφαρμογών, web developers και επενδυτικοί σύμβουλοι.

Αντίθετα, σκεφτείτε έναν ηλεκτρολόγο που μπαίνει σε ένα παλιό σπίτι και πρέπει να εντοπίσει γιατί πέφτει ο πίνακας. Έναν υδραυλικό που πρέπει να ανακαλύψει από πού προέρχεται μία διαρροή. Έναν μηχανικό αυτοκινήτων, έναν τεχνικό ψυκτικών εγκαταστάσεων ή έναν νοσηλευτή δίπλα σε έναν ασθενή.

Το AI μπορεί να τους συμβουλεύσει, να τους δώσει πληροφορίες και να τους βοηθήσει στη διάγνωση.

Δεν μπορεί όμως ακόμη εύκολα να πάει εκεί, να δει το πραγματικό περιβάλλον, να χειριστεί τα εργαλεία, να αντιμετωπίσει το απρόβλεπτο και να αναλάβει την ευθύνη της πράξης.

Όλα αυτά βέβαια θα ισχύουν μέχρι τα ανθρωποειδή ρομπότ με τεχνολογία τεχνητής νοημοσύνης να αρχίσουν να διατίθενται ευρέως στην αγορά και να εντάσσονται μαζικά στην καθημερινή ζωή.

Γι’ αυτό και στην Ευρώπη εξακολουθούν να καταγράφονται σοβαρές ελλείψεις σε νοσηλευτές, ηλεκτρολόγους, τεχνίτες, συγκολλητές και πολλά επαγγέλματα κατασκευών και συντήρησης.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι «τα χειρωνακτικά επαγγέλματα είναι ασφαλή».

Οι επαναλαμβανόμενες και απολύτως προβλέψιμες χειρωνακτικές εργασίες σε εργοστάσια, αποθήκες και μεταφορές μπορούν να αυτοματοποιηθούν από τη ρομποτική.

Το πλεονέκτημα βρίσκεται κυρίως στα τεχνικά επαγγέλματα που συνδυάζουν χέρια, μυαλό, εμπειρία και επίλυση πραγματικών προβλημάτων.

Ποια επαγγέλματα φαίνεται ότι θα αντέξουν περισσότερο;

1. Υγεία και φροντίδα

Γιατροί, νοσηλευτές, φυσικοθεραπευτές, ψυχολόγοι, επαγγελματίες αποκατάστασης και φροντίδας έχουν έναν σημαντικό σύμμαχο: τη δημογραφία.

Η Ευρώπη γερνάει και οι ανάγκες υγείας αυξάνονται.

Το AI θα γίνει εξαιρετικά σημαντικό στη διάγνωση, στην ανάλυση εξετάσεων, στην επιλογή θεραπειών και στη γραφειοκρατία.

Αλλά ο γιατρός του μέλλοντος πιθανότατα δεν θα ανταγωνιστεί το AI.

Θα ανταγωνιστεί τον γιατρό που θα ξέρει να χρησιμοποιεί καλύτερα το AI.

Η ανθρώπινη επαφή, η κλινική κρίση, η ευθύνη, η επικοινωνία και η εμπιστοσύνη με τον ασθενή δύσκολα εξαφανίζονται.

2. Μηχανικοί, ενέργεια και πραγματικά συστήματα

Ηλεκτρολόγοι μηχανικοί, μηχανολόγοι, ενεργειακοί μηχανικοί, μηχανικοί αυτοματισμών, περιβαλλοντικοί μηχανικοί, ειδικοί ρομποτικής και άλλες ειδικότητες που συνδέουν τον ψηφιακό με τον πραγματικό κόσμο έχουν ισχυρές προοπτικές.

Η πράσινη μετάβαση, τα ηλεκτρικά δίκτυα, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η αποθήκευση ενέργειας, η αυτοματοποίηση και η ρομποτική δημιουργούν νέες ανάγκες. Οι ειδικότητες AI, data, software, renewable energy και environmental engineering είναι ανάμεσα στις ταχύτερα αναπτυσσόμενες κατηγορίες επαγγελμάτων.

3. Πληροφορική — αλλά όχι απλώς «να μάθει προγραμματισμό»

Εδώ υπάρχει ένα φαινομενικό παράδοξο.

Το AI γράφει ήδη πολύ καλό κώδικα. Άρα θα εξαφανιστούν οι προγραμματιστές;

Όχι απαραίτητα.

Αυτό που κινδυνεύει είναι η αντίληψη ότι :

«Μαθαίνω μία γλώσσα προγραμματισμού και για 30 χρόνια εκτελώ εντολές.»

Το παιδί που θα έχει προοπτική θα πρέπει να καταλαβαίνει συστήματα, αρχιτεκτονική, δεδομένα, κυβερνοασφάλεια, AI, επιχειρηματικές ανάγκες και να μπορεί να λύνει προβλήματα που δεν είναι ήδη λυμένα.

4. Κυβερνοασφάλεια

Όσο περισσότερα πράγματα μεταφέρονται στον ψηφιακό κόσμο και όσο περισσότερο AI χρησιμοποιούμε, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη προστασίας τους.

Δεν είναι τυχαίο ότι τα δίκτυα και η κυβερνοασφάλεια βρίσκονται ανάμεσα στις ταχύτερα αναπτυσσόμενες δεξιότητες.

5. Εξειδικευμένα τεχνικά επαγγέλματα

Ηλεκτρολόγοι, υδραυλικοί, τεχνικοί ψύξης και κλιματισμού, μηχανικοί αυτοκινήτων, τεχνικοί βιομηχανικών εγκαταστάσεων και εξειδικευμένοι τεχνίτες μπορεί να αποδειχθούν πολύ πιο ανθεκτικοί απ’ όσο πιστεύαμε.

Και εδώ υπάρχει ένα σημαντικό μήνυμα για τους γονείς:

Το πανεπιστήμιο δεν θα είναι η μοναδική διαδρομή προς μία καλή και ασφαλή επαγγελματική ζωή.

Η εξειδικευμένη τεχνική γνώση μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη οικονομική αξία σε μια αγορά όπου οι καλοί τεχνίτες ήδη σπανίζουν.

Βέβαια οι σπουδές που οδηγούν σε εξειδικευμένη τεχνική γνώση μπορούν να αποδειχθούν θησαυρός για όσους τις επιλέξουν.

6. Επαγγέλματα που βασίζονται σε ανθρώπινη σχέση και ευθύνη

Ψυχολόγοι, σύμβουλοι, εκπαιδευτικοί, στελέχη που διοικούν ανθρώπους, επαγγελματίες υγείας και άλλοι ρόλοι στους οποίους απαιτούνται εμπιστοσύνη, ενσυναίσθηση, πειθώ, ηγεσία και προσωπική ευθύνη θα χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο AI.

7. Αθλητές

Ο κόσμος θέλει να βλέπει πραγματικούς ανθρώπους. Άρα οι αθλητές δε θα αντιμετωπίσουν πρόβλημα. Αντιθέτως, το AI θα τους βοηθήσει εξαιρετικά να υπολογίζουν την τέλεια τεχνική προσαρμοσμένη σε αυτούς κλπ. Βέβαια θα αλλάξει έντονα το περιβάλλον γύρω από τους αθλητές διότι το AI θα μπορεί να προτείνει προπονήσεις, θα κάνει ανάλυση των αντιπάλων, επιλογή τακτικής, αξιολόγηση επίδοσης, ακόμη και διαπραγματεύσεις συμβολαίων. 

Όμως το AI δυσκολεύεται να υποκαταστήσει πλήρως μία ουσιαστική ανθρώπινη σχέση.

Ακόμη και στην εκπαίδευση, η απλή μετάδοση γνώσης θα αυτοματοποιηθεί σε μεγάλο βαθμό. Το AI μπορεί ήδη να εξηγήσει μία εξίσωση, να δημιουργήσει ασκήσεις και να διορθώσει ένα τεστ.

Ο εκπαιδευτικός όμως που μπορεί να καταλάβει γιατί ένας μαθητής δεν αποδίδει, να τον κινητοποιήσει, να τον οργανώσει, να του δώσει στόχο και να αναλάβει την ευθύνη της εκπαιδευτικής του πορείας θα εξακολουθήσει να έχει ουσιαστικό ρόλο.

Ποια επαγγέλματα βρίσκονται στη μεγαλύτερη ζώνη κινδύνου;

Δε σημαίνει ότι θα εξαφανιστούν όλα. Σημαίνει ότι θα χρειάζονται πολύ λιγότερους ανθρώπους για να παραχθεί η ίδια δουλειά.

Στην πρώτη γραμμή βρίσκονται:

• καταχώριση δεδομένων και data entry,
• απλές γραμματειακές και διοικητικές εργασίες,
• ταμίες και έκδοση εισιτηρίων,
• τυποποιημένη εξυπηρέτηση πελατών,
• βασική λογιστική και bookkeeping,
• απλές μεταφράσεις,
• παραγωγή τυποποιημένων κειμένων και περιεχομένου,
• απλό graphic design,
• επαναλαμβανόμενη επεξεργασία εγγράφων και πληροφοριών.
• Μοντέλα

Όσο περισσότερο ένα επάγγελμα αποτελείται από επαναλαμβανόμενες ενέργειες μπροστά σε μία οθόνη, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα ένα μεγάλο μέρος του να αυτοματοποιηθεί γρήγορα.

Και τι γίνεται με δικηγόρους, οικονομολόγους, λογιστές και marketers;

Δεν εξαφανίζονται, αλλά θα αλλάξει εντυπωσιακά ο τρόπος που θα εργάζονται.

Ένας δικηγόρος θα μπορεί σε λίγα λεπτά να αναζητά νομολογία, να συγκρίνει συμβάσεις και να δημιουργεί πρώτο σχέδιο ενός κειμένου.

Ένας οικονομικός αναλυτής θα μπορεί να αναλύει τεράστιες ποσότητες δεδομένων.

Ένας marketer θα δημιουργεί δεκάδες διαφημιστικά κείμενα και δημιουργικά μέσα σε λεπτά.

Ένας λογιστής θα αυτοματοποιεί μεγάλο μέρος των καταχωρίσεων και των ελέγχων.

Επομένως, η αξία τους θα μετακινηθεί προς την κρίση, τη στρατηγική, την εξειδίκευση, την επικοινωνία και την ανάληψη ευθύνης.

Ο μέτριος επαγγελματίας που εκτελεί τυποποιημένες εργασίες θα πιεστεί.

Ο εξαιρετικός επαγγελματίας που χρησιμοποιεί το AI ως πολλαπλασιαστή των δυνατοτήτων του μπορεί να γίνει πολύ παραγωγικότερος από ποτέ.

Άρα, τι πρέπει να συμβουλεύσουμε σήμερα ένα παιδί;

Ίσως να μην πρέπει πια να του λέμε:    «Διάλεξε ένα ασφαλές επάγγελμα.»

Κανείς δε μπορεί να εγγυηθεί ποιο επάγγελμα θα είναι απολύτως ασφαλές το 2040.

Πρέπει να το βοηθήσουμε να χτίσει έναν συνδυασμό δεξιοτήτων που δύσκολα αυτοματοποιείται:

Βαθιά γνώση ενός αντικειμένου + τεχνολογική παιδεία + ικανότητα χρήσης AI + αναλυτική σκέψη + δημιουργικότητα + επικοινωνία + προσαρμοστικότητα.

Οι ταχύτερα αναπτυσσόμενες δεξιότητες θα περιλαμβάνουν AI και Big Data, κυβερνοασφάλεια και τεχνολογική παιδεία, αλλά και δημιουργική και αναλυτική σκέψη, ευελιξία, ανθεκτικότητα, ηγεσία και διάθεση για συνεχή μάθηση.

Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη συμβουλή από όλες:

Μην προσπαθήσετε να μεγαλώσετε ένα παιδί που θα ανταγωνιστεί στο μέλλον την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Μάθετέ το πως θα μπορεί να συνεργάζεται μαζί της.

Προσοχή όμως!!! Μέχρι την ενηλικίωση, το παιδί πρέπει να εξασκεί συστηματικά το δικό του μυαλό. Η τεχνητή νοημοσύνη διαθέτει ήδη τεράστιες δυνατότητες και εξελίσσεται καθημερινά. Εμείς, όμως, οφείλουμε να εξελίσσουμε παράλληλα τη δική μας σκέψη, την κρίση, τη μνήμη και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων.

Ο στόχος δεν είναι το παιδί να μάθει απλώς να χρησιμοποιεί το AI, αλλά να φτάσει μετά τις σπουδές του σε ένα επίπεδο όπου θα μπορεί να κατανοεί πότε, πώς και γιατί πρέπει να το χρησιμοποιεί. Να έχει δηλαδή ένα αρκετά καλλιεργημένο μυαλό ώστε το AI να λειτουργεί ως ισχυρό εργαλείο που ενισχύει τις δυνατότητές του και όχι ως υποκατάστατο της σκέψης του.

Συμπέρασμα:

Το μέλλον πιθανότατα δεν θα ανήκει ούτε στον άνθρωπο μόνο του ούτε στο AI μόνο του.

Θα ανήκει στους ανθρώπους που θα έχουν κάτι ουσιαστικό να προσφέρουν και θα γνωρίζουν πώς να χρησιμοποιούν την Τεχνητή Νοημοσύνη για να το κάνουν καλύτερα.

Και γι’ αυτό η σωστή επιλογή σπουδών σήμερα δεν είναι απλώς η επιλογή ενός επαγγέλματος.

Είναι η επιλογή μιας βάσης πάνω στην οποία το παιδί θα μπορεί να μαθαίνει, να προσαρμόζεται και να εξελίσσεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής του.

Με εκτίμηση,

Νίκος Πουσπουρίκας

Διευθυντής του φροντιστηρίου Εκπαίδευση Ιατρικών, Θετικών και Οικονομικώς Επιστημών στο Μαρούσι